Giá trị đạo đức của ngành y

Trách nhiệm của những người quản lý là tạo ra một đội ngũ có sức bật mạnh mẽ, sử dụng hiệu quả đội ngũ đó cũng như tận dụng nguồn lực của xã hội, để đạt được mục đích đem lại chất lượng chăm sóc y tế cao hơn cho người dân cả về chuyên môn lẫn dịch vụ. Suy cho cùng, tôi nghĩ đây mới là đạo đức.

Đã từ lâu chúng ta vẫn luôn đặt giá trị đạo đức của nghề y lên hàng đầu, điều đó là đương nhiên và sẽ chẳng có quá nhiều “ồn ào” nếu chúng ta cũng coi trọng những giá trị khác trong ngành y. Dường như chúng ta đang cố tình thổi phồng một khía cạnh mà che mờ hết những khía cạnh còn lại, dẫn đến những hậu quả phản tác dụng cực kì ghê gớm: không chỉ mục đích đạo đức không đạt được, mà còn bào mòn sức lao động trí tuệ, khả năng tự thay đổi để phát triển, khả năng hoàn thiện của bộ máy y tế và nhân lực y tế, làm chất lượng y tế ngày càng tệ hại.

Nhiệm vụ của bác sĩ là đến bên người bệnh, có trách nhiệm khám và chữa bệnh.

Nhiệm vụ của bác sĩ là đến bên người bệnh, có trách nhiệm khám và chữa bệnh.

1. Từ quan niệm đến hành vi

– Tôi luôn coi trọng giá trị đạo đức trong y khoa bởi đó là ngành nghề làm việc trực tiếp với con người, với những điều vô cùng nhạy cảm, đặc biệt là con người trong hoàn cảnh dễ bị tổn thương nhất, trong hoàn cảnh mà dường như họ mất kiểm soát mọi thứ. Tuy nhiên, việc nhìn nhận lệch lạc và mất cân bằng mối quan hệ bác sĩ-bệnh nhân như là “lương y và từ mẫu” đã làm cho quan niệm và hành vi sai lệch ghê gớm. Dường như một bên đã tự cho mình cái quyền được đòi hỏi quá nhiều, giống như “con cái” luôn đòi hỏi sự chu cấp, che chở, quan tâm như một việc đương nhiên phải có từ “từ mẫu”, như một mối quan hệ vay mà không trả, nhận mà không cho. Thành thật mà nói: chúng ta thử đặt câu hỏi tại sao chúng ta phải dành tất cả những gì mình có để lo lắng cho con của mình, vì sự quan hệ mật thiết máu mủ, vì mối quan hệ được xây dựng mỗi giây mỗi phút trôi qua, vì cái gì đó rất thiêng liêng và không bao giờ phản bội, chứ không phải do những định kiến luân lý áp đặt của xã hội… vậy thì xin đừng ví những mỗi quan hệ khác của xã hội ngang với những điều thiêng liêng của con người.

– Mặt khác, cái quan niệm này cũng làm cho bên “lương y” đặt mình ở vị trí “từ mẫu”, có quyền áp đặt, có quyền ra lệnh, có quyền ban phát. Đừng trách họ khi họ đang phải làm việc quá giờ, đang phải chia sẻ những gì họ có cho người khác mà có khi đổi lại là những thứ bạc bẽo nhất trên đời. Cũng đừng bắt họ phải chính xác khi chính chúng ta đang vắt kiệt sức của họ mà không hề trân trọng cũng như đem lại cho họ động lực để làm tốt hơn, để tái tạo sức lao động.

2. Trách nhiệm của bác sĩ?

– Tôi luôn tự đặt câu hỏi này với mình, để thấy rằng trách nhiệm của bác sĩ là gì nếu không phải là sự tận tâm tận tình với bệnh nhân. Tôi không bao giờ phủ nhận vai trò của lương tâm, nhưng có lẽ để cả một bộ máy hoạt động đồng bộ, trôi chảy, lương tâm thôi là chưa đủ. Tôi đánh giá cao hơn vai trò của trách nhiệm được quy định, trách nhiệm trước những bằng chứng khách quan, trách nhiệm trước công sức và những giá trị mình có thể đóng góp cho xã hội, trách nhiệm nâng cao trình độ và chất lượng khám-chữa bệnh, trách nhiệm giao kết với bạn bè trong nước, khu vực và thế giới để rút ngắn khoảng cách trình độ. Trách nhiệm tận dụng quỹ thời gian, năng lượng, trí tuệ vào những việc thiết thực nhất một cách hợp lý và hiệu quả nhất để đưa nền y tế và chất lượng chăm sóc sức khoẻ người dân hoà nhập vào dòng chảy của thế giới. Đổi lại, họ có quyền được mưu cầu hạnh phúc dựa trên giá trị mà họ tạo ra, dựa trên những công sức thậm chí là tiền bạc mà họ đầu tư vào chính họ. Họ cũng có quyền mưu cầu môi trường làm việc an toàn, nhiều thăng tiến, nhiều cơ hội, chuyên nghiệp như chính giá trị của họ. Tuy nhiên, quan niệm hiện tại đang làm cho tất cả những trách nhiệm cũng như quyền lợi trên đây trở nên dang dở, thay vào đó một khoảng cách với thế giới ngày càng dài ra cùng với những bê bối.

3. Che mờ giá trị lao động trí óc

– Cách quan niệm như hiện tại làm cho xã hội nhìn nhận sai lạc về giá trị của lao động trí óc nói chung và bác sĩ nói riêng. Người ta không biết giá trị thật sự ở đâu để khai thác triệt để và tạo ra sản phẩm nhiều hơn cho xã hội. Việc đánh đồng mọi trình độ trí óc với mức lương èo uột làm cho việc sử dụng các loại trình độ lao động khác nhau không hợp lý. Thử tưởng tượng: một con dao kim cương được định giá tương đương với con dao bình thường, vậy thì tại sao người ta không mua một con dao kim cương để cắt thịt cũng như tại sao người ta phải tìm kiếm và khai thác kim cương? Hậu quả là kim cương sẽ không còn. Hậu quả là con dao kim cương hiện tại được sử dụng một cách “triệt để”, vắt kiệt sức mà lại không tạo ra nhiều sản phẩm tương ứng cho xã hội. Tương tự như vậy, giá trị của những bậc học, kinh nghiệm, trình độ khác nhau nên được thiết kế làm những công việc khác nhau phù hợp với giá trị mà họ đem lại, và phù hợp với những gì mà họ đáng được nhận từ giá trị họ đem tới cho xã hội. Xuất phát từ việc coi trọng trách nhiệm và nghĩa vụ phải phục vụ, việc đánh đồng giá trị cho mọi trình độ đã dẫn tới việc sử dụng nhân lực một cách thừa thải. Nếu chúng ta đánh giá được đúng giá trị của mỗi loại công việc, gán cho nó một giá trị thực sự bằng “tiền công”, có lẽ chúng ta sẽ sử dụng khác đi: cái nào cần con dao thường, cái nào cần con dao đồng, bạc, vàng.

– Xuất phát từ việc lượng giá không đúng, việc sử dụng thừa thải đã làm cho một lượng đáng kể sức lao động và giá trị – mà xã hội đáng lẽ ra đã được nhận – bị mất đi. Đáng lẽ ra bác sĩ “vàng” có thể tạo ra nhiều sản phẩm hơn bằng cách tập trung vào những trường hợp phức tạp, thì nay họ bị bào mòn sức lao động bằng những việc bình thường hơn rất nhiều.

4. Che mờ trách nhiệm của những người liên quan

– Quan niệm hiện tại đã làm chúng ta quên đi trách nhiệm thực sự của của những người liên quan. Trách nhiệm của bác sĩ là tập trung vào khám – chữa bệnh, chăm sóc bệnh nhân, chứ trách nhiệm của họ không phải lo cho cái nghèo đói của xã hội. Họ không đủ khả năng và nguồn lực để lo cho những việc quá tầm như vậy. Bằng cách tuyên truyền y đức, giới y khoa đã phải chịu một phần lớn thiệt thòi để chăm lo cho xã hội, mà đáng ra đó là trách nhiệm của người khác. Hậu quả tệ hơn là xã hội bị mất đi rất nhiều năng suất mà đáng lẽ họ đã tạo ra nếu được lượng giá và sử dụng hợp lý hơn.

Vậy ai có trách nhiệm? Trách nhiệm ở người quản lý trong xã hội, người mang tiếng nói của dân, họ phải có trách nhiệm nhận biết thế mạnh và thế yếu của mỗi nguồn lực trong tay họ, nhận biết đâu là vàng, bạc, đồng, nhân biết công việc nào cần nguồn lực thế nào, để sử dụng những nguồn lực một cách hợp lý, để bộ máy hoạt động với năng suất nhiều nhất có thể, và người dân nhân được nhiều nhất có thể. Họ có quyền cho rằng con dao vàng phải làm được mọi thứ, nhưng nếu họ sử dụng con dao vàng để cắt mọi thứ đồng nghĩa với việc chấp nhận một phần năng suất rất lớn của con dao vàng bị lãng phí. Trách nhiệm của họ là tạo nên một bộ máy mà mỗi con ốc trong đó hoạt động đúng chức năng một cách hiệu quả tạo ra năng suất tối đa. Họ có thể xây dựng nên những lý tưởng để thu hút nhiều nguồn lực làm việc cho họ, nhưng lý tưởng chỉ có ý nghĩa khi được đầu tư đúng chỗ.

Ở góc nhìn khác, trách nhiệm của những người quản lý – lãnh đạo còn là tạo động lực cho nguồn nhân lực phát triển, tạo điều kiện thuận lợi để phát huy tối đa năng suất, để tiếp cận kho tri thức, để giao lưu hợp tác học hỏi bạn bè trên thế giới, cũng như đảm bảo quyền lợi chính đáng của nhân lực y tế. Nhìn lại một quãng đường rất dài đã qua, dường như trách nhiệm này được thực hiện một cách quá mờ nhạt. Nói một cách khác, nhân lực y tế cũng là nạn nhân của sự thiếu hoặc chối bỏ trách nhiệm của những người quản lý. Suy cho cùng, người dân là người phải gánh chịu tất cả những yếu kém của hệ thống èo uột, năng suất thấp, mà trong đó, mọi giá trị thực tế đều không được lượng giá và sử dụng một cách đúng đắn.

Tôi không phủ nhận vai trò của “lý tưởng”, nhưng lý tưởng phải gắn với giá trị, năng suất, và hiệu quả để tạo ra nhiều động lực mới hơn, mạnh mẽ hơn. Khoan hãy nói đến “đạo đức”, hãy nói đến trách nhiệm cần phải hoàn thành. Trách nhiệm của những người quản lý là tạo ra một đội ngũ có sức bật mạnh mẽ, sử dụng hiệu quả đội ngũ đó cũng như tận dụng nguồn lực của xã hội, để đạt được mục đích đem lại chất lượng chăm sóc y tế cao hơn cho người dân cả về chuyên môn lẫn dịch vụ. Suy cho cùng, tôi nghĩ đây mới là đạo đức.